گفتارپنجم

نظام ارزشی وروش تصمیم گیری مدیران ایرانی

میراحمد امیرشاهی

مقدمه

گروهی ازمتخصصین براین باورند که یکی ازدلایل عمده واصلی عدم توفیق دررسیدن به توسعه ی اقتصادی،اجتماعی وفرهنگی کشوردرطول سه دهه ی اخیر( به خصوص پس ازافزایش قیمتهای جهانی نفت ازسال 1351)، ضعف درروشهای مدیریت وعدم کارایی مدیران ایرانی بوده است ولازم است پژوهشهایی به منظوربررسی ویژگیهای مدیران وتعیین نقاط قوت وضعف آنهابه عمل آید. امید است با این تحقیق، قدم کوچکی درجهت فوق برداشته شود .

نگارنده دراینجا نتایج تجربی اخیرخود درمورد تعیین سه ویژگی اصلی مدیران ایرانی یعنی سیستم ارزشی ، روش تصمیم گیری ووضعیت فرد گرایی وجمعگرایی آنها را ارائه مینماید . هدف اصلی وی کمک به شناخت بهترمدیران ایرانی است تا با توجه به ویژگیهای آنها راهکارهای مناسب به منظوررفع نقاط ضعف وافزایش کارایی آنان ارائه شده وازاینروموجبات افزایش بهره وری واثربخشی مدیران کشورفراهم گردد .

درمورد این تحقیق

درابتدا روش تحقیق واطلاعاتی درمورد نمونه ی مورد مطالعه، پرسشنامه ی تحقیق وروشهای آماری تجزیه وتحلیل اطلاعات ارائه خواهد شد. سپس جزئیات بیشتری درمورد پاسخ دهندگان به پرسشنامه ها عرضه وآنگاه نتایج تحقیق درسه بخش مورد نظریعنی سیستمهای ارزشی، روشهای تصمیم گیری ووضعیت فردگرایی وجمعگرایی مدیران ایرانی ارائه میشود. درهربخش ضمن شرح ادبیات مدیریت مربوط ، با تعاریف ومبانی تئوریک تحقیق آشناخواهیم شد. سپس یافته های هربخش مورد بحث وتفسیرقرارخواهد گرفت. بخش چهارم اختصاص به مقایسه ی بین فرهنگی سیستمهای ارزشی وروشهای تصمیم گیری مدیران درکشورهای منتخب (عمدتا کشورهای مسلمان واقع درخاورمیانه) دارد.

درخاتمه ضمن جمع بندی، به ریشه یابی علل فرهنگی واجتماعی روشهای مدیریت رایج درایران پرداخته وسرانجام پیشنهادهایی درمورد نحوه ی ایجاد بهبود درروشهای مدیریت ارائه خواهد شد.

1- نمونه ی مورد مطالعه

نتایج تحقیق متکی به پاسخهای 768 نفرازمدیران ایرانی است که با تکمیل پرسشنامه همکاری نمودند. این مدیران که ازبخشهای عمومی، مختلط وخصوصی انتخاب شده اندعمدتا درصنایع کشوراشتغال داشته اند.

جمعا2200پرسشنامه با نسبت70% دربخش عمومی،20% دربخش مختلط و10% دربخش خصوصی بین مدیران رده های مختلف سازمانها توزیع گردید. درصدهای فوق که نشاندهنده ی نقش بخشهای مذکوردراقتصاد ایران هستند به توصیه ی همکارانی درسازمان برنامه وبودجه ی کشورتعیین گردید. نرخ پاسخگویی 35% میباشد که با توجه به تعداد پرسشنامه های تکمیل شده وتوزیع شده محاسبه شده است.

2- پرسشنامه ی تحقیق

پرسشنامه ی مورد استفاده شامل هفت شاخص مختلف اندازه گیری است که درتحقیقات مشابه قبلی توسط محققین مختلف برای جمع آوری" اطلاعات شخصی یاجمعیت شناختی" ونیزبرای اندازه گیری" ارزشهای کاری"،" روشهای تصمیم گیری" و" وضعیت فردگرایی وجمعگرایی" مدیران مورد استفاده قرارگرفته است.

علت استفاده ازشاخصهای بالا دراین تحقیق آن بود که محققین مختلف ازهمین شاخصها درکشورهای مسلمان خاورمیانه (مثل عربستان،عراق،امارات متحده ی عربی، قطر، مراکش وکویت) ونیزدرایالات متحده ی  آمریکا استفاده نموده بودند. به این ترتیب نتایج حاصل ازبکارگیری این شاخصها درایران میتواند با نتایج حاصله ازتحقیقات قبلی درسایرکشورهای مسلمان خاورمیانه مورد مقایسه قرارگرفته ویافته های آن به صورت منطقه ای وبین فرهنگی مورد تجزیه وتحلیل قرارگیرند.

3- روشهای آماری تجزیه وتحلیل اطلاعات

 پاسخهای گردآوری شده به کمک نرم افزارSPSS دسته بندی شده ودرآن تجزیه وتحلیلهای زیرانجام گرفته است:

• به منظورمورد آزمایش قراردادن فرضیات تحقیق از" تجزیه وتحلیل یک متغیره وچندمتغیره ی پراش" استفاده شده است.
• درآندسته ازنتایج بررسیها که ازنظرآماری" معنی دار" بودند، تفاوت میانگینها با استفاده ازروش آماری" تجزیه وتحلیل تفکیک کننده ی چندمتغیره " مورد بررسی بیشترقرارگرفته است.
• از" تجزیه وتحلیل ضریب همبستگی پیرسون" به منظورمشخص نمودن رابطه ی موجود فیما بین سیستمهای ارزشی مدیران ووضعیت فردگرایی وجمعگرایی آنها استفاده شده است .

4- اطلاعات جمعیت شناختی

پرسشنامه ی طراحی شده برای جمع آوری اطلاعات شخصی شامل دودسته متغیرمختلف میباشد. متغیرهای شخصی ( که درمورد فرد تکمیل کننده ی پرسشنامه هستند) ومتغیرهای سازمانی ( که درمورد سازمان محل کارتکمیل کننده ی پرسشنامه تنظیم شده اند). گزیده ای ازاین اطلاعات ومتغیرها به شرح زیرارائه میشود:

1-4- متغیرهای شخصی

                                                            جدول شماره 1

                                                                جنسیت

                                     جنسیت*                  تعداد           درصد

                                       مرد                      726           95

                                       زن                       38             5

                                      جمع                      764            100

                                     *مشخص نشده: 4 نفر

جدول فوق نشاندهنده ی اینستکه پستهای مدیریت دراین نمونه عمدتا(95%) دراختیارآقایان بوده وخانمها اقلیت کوچکی ازجامعه ی مدیران راتشکیل میدهند(5%).

                                                         جدول شماره 2

                                                         گروههای سنی

                                  گروه سنی*              تعداد              درصد

                                کمتراز30سال             29               8/3

                                   39-30سال             303             5/39

                                   49-40سال             368              48

                                   59-50سال              63               2/8

                               60ساله وبیشتر              4                 5/0

                                      جمع                    767              100

                               *مشخص نشده: 1 نفر

اطلاعات مندرج درجدول شماره 2 نشان میدهد که 3/91% ازمدیران این نمونه کمتراز50سال سن دارند وفقط 5/0% ازمدیران دارای60سال یا بیشترهستند. این جدول نشان میدهد که عمده ی مدیران درفاصله ی سنی چهل سالگی هستند.

                                                         جدول شماره 3

                                                        میزان تحصیلات

                          سطح تحصیلات*                تعداد                   درصد

                                ابتدایی                         1                         1/0

                                 سیکل                         6                         8/0

                            دیپلم متوسطه                    47                       1/6

                               کاردانی                        24                      1/3

                              کارشناسی                    433                      6/56

                          کارشناسی ارشد                 218                      5/28

                                دکترا                         26                         7/4

                                جمع                          765                       100 

                        *مشخص نشده: 3 نفر

جدول حاضرنشان میدهدکه 9/92% ازمدیران دارای تحصیلات دانشگاهی و6/56% ازآنها مدرک تحصیلی کارشناسی دراختیاردارند. درمجموع به نظرمیرسد که مدیران این نمونه ازسطح تحصیلی مطلوبی برخوردارند.

                                                         جدول شماره 4

                                                 رشته ی تحصیلی دردانشگاه

                      رشته ی تحصیلی*                     تعداد                        درصد

                      مدیریت وعلوم اداری                  97                          7/13

                          حسابداری                            58                          2/8

                 رشته های مختلف مهندسی               321                        3/45

                              هنر                                4                             6/0

                            اقتصاد                              38                          4/5

                     سایرعلوم انسانی                        73                          3/10

                            پزشکی                             30                           2/4

                         علوم محض                           4                             6/0

                          کشاورزی                            28                            4

               بیش ازدورشته ی تحصیلی                  55                            8/7

                            جمع                                708                         100

                  *مشخص نشده: 60 نفر

اطلاعات مندرج دراینجا حاکی ازاینستکه بیشترین تعداد مدیران این نمونه دارای تحصیلات دانشگاهی دررشته های مختلف مهندسی هستند ( 3/45% ) ومدیرانی که رشته ی مدیریت را به عنوان رشته ی تحصیلی دانشگاهی طی کرده اند محدود به 7/13% ازمجموع مدیران میباشند. شاید علل بسیاری ازنابسامانیهای نحوه ی اد اره ی شرکتها وسازمانها رامیبایستی درناکافی بودن دانش مدیریت مدیران جستجوکرد.

                                                       جدول شماره 5

                                                             دین

                                   دین*                   تعداد                 درصد

                                 مسلمان                  756                 4/99

                                 مسیحی                   2                     3/0

                                زرتشتی                   2                     3/0

                                  جمع                     760                  100

                               *مشخص نشده: 8 نفر

همانگونه که درجدول آمده به غیرازتعداد انگشت شماری ازمدیران که مسیحی وزرتشتی هستند، بقیه مسلمانند.

                                                       جدول شماره 6

                                         محل بزرگ شدن دردوران طفولیت

                      محل بزرگ شدن*                 تعداد                    درصد

                             دهکده                          83                      9/10

                             قصبه                           44                      8/5

                         شهرکوچک                       210                    6/27

                         مرکزاستان                        160                    21

                             تهران                           264                   7/34

                             جمع                             761                   100

                        *مشخص نشده: 7 نفر

اطلاعات حاضرنشان میدهد که جمعا 3/83 درصد ازمدیران این نمونه درمناطق شهری بزرگ شده و7/34 درصد ازآنها درپایتخت رشد یافته اند.

                                                   جدول شماره 7

                                                  محل زندگی فعلی

               محل زندگی فعلی*                   تعداد                   درصد

                      قصبه                             4                        5/0

                  شهرکوچک                         75                      8/9

                  مرکزاستان                          208                   2/27

                     تهران                             470                    4/61

             حومه شهرهای بزرگ                 9                        2/1

                      جمع                               766                   100

             *مشخص نشده: 2 نفر

این اطلاعات نشان میدهد که جمعا 4/98 درصد ازمدیران این نمونه درحال حاضرشهرنشین بوده وعمده ی آنها درتهران ( 4/61% ) وسایرمراکزاستانها ( 2/27% ) زندگی میکنند.

                     جدول شماره 8

                          شغل پدر

شغل پدر*               تعداد               درصد

کشاورز                  82                  9/10

کارگرکارخانه          49                  5/6

تاجر/مالک              63                  4/8

کارمند                    304                5/40

مغازه دار                189                2/25

پزشک                    12                  6/1  

روحانی                   14                  9/1

غیره                       37                  9/4 

جمع                        750                100

*مشخص نشده : 18 نفر

اطلاعات مندرج درجدول شماره ی 8 نشان میدهد که 4/17 درصد ازمدیران این نمونه که پدرانشان کشاورزوکارگرکارخانه بوده اند ازخانواده هایی ازطبقه ی پایین اقتصادی،7/65% ازآنها که پدرانشان کارمند ومغازه داربوده وازطبقات متوسط اقتصادی ونهایتا 10% ازایشان که پدرانشان تاجر/مالک ویا پزشک میباشند که ازطبقات مرفه اقتصادی به شمارمیایند.

                        جدول شماره 9

           درآمد سالانه ناخالص(به هزارتومان)

درآمد سالانه ناخالص*          تعداد             درصد

کمتراز7000                      304             1/40

10000-7000                    202             6/26

13000-10001                  103             6/13

16000-13001                  59               8/7

200000-16001                41               4/5

بیشتراز20000                    49              5/6

جمع                                  758             100

*مشخص نشده : 10 نفر

این اطلاعات نشان میدهد که میانگین درآمد ناخالص مدیران این نمونه حدود یک میلیون تومان درسال است که درآمد ناخالص1/40 درصد آنها کمترازمیانگین فوق ودرآمد ناخالص فقط 5/6 درصد ازایشان بیشترازدوبرابرمیانگین فوق الذکربوده است.

                         جدول شماره 10

           میزان اطلاع ازتازه های مدیریت علمی

میزان اطلاع*                   تعداد                 درصد

غیرمطلع                         139                 1/18

بااطلاع کم                       135                 6/17 

بااطلاع متوسط                 145                 9/18

بااطلاع زیاد                     158                 5/20

بسیارمطلع                       191                  9/24

جمع                               768                  100

*مشخص نشده : 10 نفر

دراین مورد ازمدیران این نمونه خواسته شده بود به چهارسوال زیرپاسخ دهند:

-         آیا درطول یکسال اخیرهیچ مقاله ی مدیریتی ازنویسندگان ایرانی مطالعه نموده اند؟

-         آیا درطول یکسال اخیرهیچ مقاله ی مدیریتی ازنویسندگان خارجی مطالعه نموده اند؟

-         آیا درطول یکسال اخیربطورمنظم مجلات حرفه ای مدیریت را مرورنموده اند؟

-         آیا درطول یکسال اخیردرهیچ سمیناریا کنفرانس مدیریتی شرکت نموده اند؟

پاسخها که درجدول شماره 10منعکس شده ازصفر( نشاندهنده ی جواب منفی به همه ی سوالات)، تا4(معرف پاسخ مثبت به همه ی سوالات) طبقه بندی شده اند. پاسخها نشان میدهند که1/18 درصد ازمدیران این نمونه ازتازه های مدیریت بی اطلاع و9/24 ازآنها بسیارمطلع هستند.

4-2    متغیرهای سازمانی

                                 جدول شماره 11

                         تعداد کارکنان سازمان محل کار

تعداد کارکنان*                  تعداد                    درصد

کمتراز50نفر                    86                       3/11

250-50                         218                      7/28

750-251                       165                      7/21

2000-751                     154                      3/20 

10000-2001                 115                      1/15

بیشتراز10000                 22                        9/2

جمع                                760                      100

*مشخص نشده: 8 نفر 

اطلاعات این جدول نشان میدهد که 7/61 درصد ازمدیران این نمونه درسازمانهای متوسط ( که کمتراز750 نفرشاغل دارند) کارمیکنند.3/11 درصد ازآنها درکارگاههای کوچک کمتراز50 نفرمسئولیت دارند وفقط 9/2 درصد ایشان درکارگاههای خیلی بزرگ (بابیش از10000نفر) مشغول به کارهستند.

                        جدول شماره 12

                نوع مالکیت سازمان محل کار

نوع مالکیت*                 تعداد               درصد

عمومی                         548               7/71

مختلط                          136                8/17 

خصوصی                     79                  4/10

جمع                            763                 100

*مشخص نشده: 5 نفر

جدول شماره 12 نشان میدهد که علیرغم روند خصوصی سازی که درسالهای اخیربا سرعت بیشتری ادامه یافته است،هنوزعمده فعالیتها دربخش دولتی متمرکزاست،(7/71درصد) وسهم بخش خصوصی محدود به 4/10 درصد گردیده است.

                       جدول شماره 13

               نوع فعالیت سازمان محل کار

نوع فعالیت*                              تعداد                      درصد

تولید وساخت                              372                       8/48

امورمالی                                   19                         5/2

خدمات عمومی                            70                         2/9

آموزش                                      5                           7/.

فروش                                       57                         5/7

مهندسی                                     42                         5/5  

حقوقی                                       3                           4/. 

ارتباطات                                   7                           9/.

غیره ( شامل آنهاکه دوفعالیت دارند)  178                      5/24

جمع                                          762                      100

*مشخص نشده: 6 نفر

این جدول نشان میدهد که عمده مدیران این نمونه (8/48درصد) درصنایع تولیدی وکارخانه ای اشتغال داشته اند.

                             جدول شماره 14

                              پست سازمانی

پست مدیریتی*                تعداد               درصد

مدیرعامل                      159               3/21

معاون مدیرعامل             124                6/16

مدیراجرایی                   244                7/32   

مدیراداره                      126                9/16

سرپرست                      93                  4/12

جمع                             746                100

*مشخص نشده: 22 نفر

جدول شماره 14 نشان میدهد که اکثرپاسخ دهندگان به پرسشنامه(6/70درصد) درپستهای بالای سازمانی خدمت کرده اند.

                         جدول شماره 15

                      مجموع سنوات کاری

طول سنوات کاری*           تعداد               درصد

کمترازیکسال                   4                    5/0  

4-2 سال                         25                  3/3

7-5 سال                         49                  4/6

10-8سال                        76                  9/9

15-11 سال                     224                3/29

16 سال وبیشتر                387                 6/50

جمع                               765                 100

*مشخص نشده: 3 نفر

اطلاعات مندرج دراین جدول گویای طول سنوات کاری نسبتا زیاد پاسخ دهندگان به پرسشنامه میباشد که 80% ازآنها بیشتراز11 سال و50% ازآنها بیشتراز16 سال سابقه ی کاردارند.

                                 جدول شماره 16

              مدت اشتغال درپست مدیریت درشغل فعلی

طول مدت مدیریت فعلی*           تعداد                درصد

کمترازیکسال                          146                1/19

4-2 سال                                326                7/42 

7-5 سال                                145                19

10-8 سال                              67                  8/8 

15-11 سال                            61                  8

16 سال وبیشتر                        19                 5/2 

جمع                                      764               100

*مشخص نشده: 4 نفر

این جدول نشان میدهد که علیرغم سوابق کاری نسبتا زیادی که درجدول شماره 15 درج شده،عمده مدیران این نمونه (81 درصدازآنها) کمتراز7سال درپست مدیریت فعلی خود سابقه ی کاردارند و62 درصد ازآنها کمتراز4 سال. این ارقام همچنین نشانگرتغییرزیاد مدیران درایران است.

منبع۳۶۱